Racionalna misao, sekularizam i humanističko filozofsko promišljanje omogućili su nastanak i razvoj ideja slobode, jednakosti i bratstva. Savremena društvena konceptualizacija ovih ideja realizuje se kroz koncept garantovane zaštite ljudskih prava i primene demokratskih političkih načela u organizaciji društva, kao i principa vladavine prava, kojim se garantuje ostvarivanje navedenih vrednosti, uz jednakost svih građana pred zakonom. U periodu nastanka modernog evropskog društva, pored političkog uobličavanja prosvetiteljskih ideja slobode, jednakosti i bratstva, nastaju i drugi principi na kojima je 1789. godine počelo njegovo stvaranje. To su pojmovi demokratije, nacije i nacionalnog suvereniteta. Iako je danas jasno šta ovi pojmovi obuhvataju i kako se politički i društveno realizuju, u početku su postojale mnoge nedoumice sa kojima su se suočavali pioniri modernog društva pretvarajući ideale u realan život.
Demokratija
Krajem XVIII veka, pojam demokratije se u Francuskoj vezivao za politički sistem u kojem je narod u celini neposredni nosilac suvereniteta, tako da se smatralo da demokratija pripada nepovratnoj prošlosti. Ovakav zaključak nametao se zbog specifičnog shvatanja vršenja narodnog suvereniteta, po ugledu na antičku Grčku. Dakle, dotadašnje demokratsko iskustvo podrazumevalo je najneposredniji način donošenja odluka, kako se to činilo u antičko vreme, što je bilo nemoguće sprovesti u tadašnjem društvu sa nemerljivo većim brojem stanovnika nego što je imao neki grčki polis. Istovremeno, sa elitističkog aspekta francuskog prosvetiteljstva, takođe se postavljala odgovarajuća ograda. Filozofima je bio cilj da uspostave suverenost razuma, pri čemu rasuđivanje naroda sa tog aspekta može biti sporno, pogotovo imajući u vidu predrasude kojima može biti „zaslepljen”.
Bez obzira na navedene zadrške u razmatranju održivosti demokratije u tadašnjem društvu, osnovni pravac filozofskog razmišljanja ipak se zasnivao na ideji prirodnog prava i jednakosti, koja se odnosi na svakog čoveka, pa i na funkcionisanje čoveka u okviru organizovane zajednice. Presudni teoretski uticaj na francuske „revolucionarne” ustavotvorce i pisce Deklaracije imali su Ruso i njegov Društveni ugovor. Ruso je razdvajao suverenitet od demokratije, pri čemu je demokratiju vezivao za oblik vladavine, organizaciju izvršne vlasti. Međutim, što se tiče zakonodavne delatnosti, Ruso je smatrao da se narodna suverenost, koja je oličena u „opštoj volji”, može vršiti samo neposredno, uz odbacivanje predstavničkog sistema. Imajući u vidu ovakav stav, Ruso je imao rezerve u odnosu na mogućnost ostvarivanja demokratske vladavine. Polazeći od praktične potrebe da se pre svega reguliše garantovanje sigurnosti ljudi i dobara, ustavotvorci su pronašli izbalansirano teoretsko opravdanje za uvođenje predstavničke demokratije. Pošli su od stava da građani učestvuju u donošenju zakona bez obzira da li je to „neposredno, u slučaju demokratije”, ili posredovanim učešćem kroz predstavnički režim, za koji se takođe pretpostavljalo da omogućava slobodu i učešće. Konačno, članom 6. Deklaracije propisano je da je „zakon izraz opšte volje. Svi građani imaju pravo da lično, ili preko svojih predstavnika, učestvuju u njegovom donošenju”.
Važan detalj iz ovog perioda političkog začetka savremenog demokratskog društva odnosi se na činjenicu da su se tokom Francuske revolucije u praksi realizovala i određena rešenja koja se mogu podvesti pod pojam „socijalnog pitanja”. Iako se, konkretno, taj momenat vezuje za „Teror”, kao najsporniji i najporazniji period postrevolucionarnog perioda, činjenica je da je začetak socijaldemokratske ideje nastao baš u tom periodu. U momentu čvrstog savezništva radničkog pokreta i najradikalnije buržoaske frakcije, došlo je do donošenja odluke o maksimiziranju cena kao jedne od mera dirigovane ekonomije (mada je to značilo i maksimiziranje nadnica). Istovremeno, u tom periodu je na nivou političkih odluka donet i socijalni program koji obuhvata i javno obrazovanje.
Filip Reno konstatuje da „ideja o naročitoj povezanosti Francuske revolucije i neodoljivog uspona ’demokratije’ predstavlja bez sumnje jednu od najkrupnijih tema francuske misli u XIX veku”, a zatim citirajući Mišlea poentira da „revolucija, kao delo naroda, suprotstavlja pravo samovolji i privilegiji, a demokratija utelovljuje trijumf prava i jednakosti” (Fire, Ozuf; Kritički rečnik Francuske revolucije).
Nacija
Revolucionari su Stari režim svrgli uzvikom: „Živela nacija!” Kome, odnosno čemu su klicali revolucionari? Emanuel Žozef Siejes (Emmanuel Joseph Sieyés, 1748–1836), društveni teoretičar i savremenik Revolucije, naciju je objašnjavao kao telo sudrugova koji žive pod zajedničkim zakonom, a predstavlja ih ista zakonodavna vlast. „Izokrećući sopstvenu etimologiju (nascor na latinskom znači „roditi”), revolucionarna nacija je pojedince iskorenila i definisala ih njihovom pripadnošću ljudskom rodu, pre negoli rođenjem” (A. Finkelkrot; Poraz mišljenja). Pojam nacije se na istorijskoj sceni pojavio naspram plemićkih privilegija i kraljevskog apsolutizma.
Članom 3. Deklaracije o pravima čoveka i građanina ustanovljeno je da „načelo svakog suvereniteta počiva pre svega na naciji”. Prenošenjem apsolutnog suvereniteta sa kralja, koji vlada na osnovu božanskog prava, na predstavničku skupštinu, koja je snabdevena celokupnom vlašću, utemeljilo se suštinsko značenje pojma nacije. Depersonalizovanje suvereniteta u odnosu na bilo koju grupu ljudi koja trenutno boravi u skupštini i donosi odluke, da bi zatim bili smenjeni, i neka druga grupa ljudi obavljala te iste zadatke i tako unedogled, dovelo je do čvrstog etabliranja same skupštine kao institucije.
Za pojam nacije vezan je suverenitet ljudi koji se ispoljava na tačno zaokruženom geografskom području. Ona simbolizuje i jedinstvo i homogenost svih delova zemlje koji su do tada imali različit politički i administrativni status. Iščezavaju unutrašnje granice i regionalne razlike, a ujedinjena Francuska potčinjava se jednoj, slobodno izabranoj vlasti. Nacija, takođe, definiše skup pojedinaca koji su jednaki u svojim pravima i dužnostima nad kojima se sprovodi vlast čiji izvor nije u samovolji ili običajima, već u zakonima. Najzad, nacija je i psihološka kategorija, koja predstavlja utočište i simbol pripadnosti i okupljanja. Ipak, psihološka ravan na kojoj se ukorenila nacija u velikoj meri nadmašuje nivo političkog i racionalnog. Međutim, nacija kakvom su je, na temeljima prosvetiteljstva, stvorili ustavotvorci – nacija utemeljena na pravima čoveka i pravu naroda da raspolaže samim sobom, u vremenu koje je nastupilo, privremeno je doživljavala opasne romantičarske metamorfoze. „Ta nerazmrsiva mešavina onoga što će 1789. Beriel nazvati ’nacionalizmom’ – a koji je Volter, ne upotrebivši tu reč, već žigosao – te univerzalističkog ekspanzionizma, objašnjava dosta dobro preokrete u spoljnoj politici Francuske” (Fire, Ozuf, Kritički rečnik Francuske revolucije). Reč je naravno o osvajačkim ratovima koje je Francuska vodila u decenijama koje su usledile nakon Revolucije.
Zanimljiva veza između Francuza i nacionalnog identiteta traje do danas. Naciju pre svega karakterišu kontinuitet i jedinstvo. Međutim, u francuskom slučaju nije jednostavno odrediti vreme ustoličenja nacije, tim pre što je Revolucija dinamiku jedinstva i kontinuiteta nacije izgradila upravo na poricanju tog istog nacionalnog jedinstva i kontinuiteta. „Kada je reč o naciji, Francuska je upoznala dve njene uzastopne verzije: monarhijska nacija, koja je sa Lujem XIV dostigla vrhunac svoje apsolutističke forme, a zatim nacija revolucionarnog tipa koja se u odnosu na sve prethodne (engleska, holandska ili američka) odlikovala apsolutnom radikalnošću svojih načela i njihovom sposobnošću da budu proširena diljem sveta. Ova dvostrukost nacionalne ideje, kojoj nigde drugde ne nalazimo ekvivalenta, učinila je da Francuska postane opsednuta svojom istorijom, svojim identitetom, svojim kontinuitetom” (Fire, Ozuf, Kritički rečnik Francuske revolucije). Ovo je razumljivo tim pre što je napredna, radikalna i večno slavljena Revolucija, napravila radikalni diskontinuitet u odnosu na jedno drugo, na drugačiji način blistavo i ponosno vreme, oličeno u čuvenoj francuskoj apsolutističkoj dinastiji monarha i plemstva.
Suverenitet
Nacionalni suverenitet nastao je u trenutku kada je Francuska revolucija suverenu vlast prenela sa krune na naciju. Međutim, imajući u vidu teorijsku podlogu koju je dao Ruso, nije bilo jednostavno politički ustanoviti jedino moguće predstavničko odlučivanje sa jedne strane, a zatim teorijski elaborirati takvu odluku koja ne bi značila odstupanje od prava nacije da donosi odluke tako što će svaki njen član neposredno moći da učestvuje u „opštoj volji”.
Ova zbunjenost i zapitanost da li predstavnička demokratija zaista može biti demokratska, proizilazi iz nepostojanja drugačijeg istorijskog iskustva, osim antičkog, kao i zbog Rusoove specifične konstrukcije „opšte volje”. Rusoov Društveni ugovor inspirisan je Hobsom. Budući da je bio monarhista, Hobsova teorija suvereniteta je shvatljiva i jednostavno sprovodljiva. Hobs je, takođe, tvrdio da pojedinac ima slobodnu volju kojom može raspolagati i na osnovu nje donositi odluke, ali ulaskom u društvenu zajednicu svaki takav pojedinac svoju volju neopozivo potčinjava jednoj jedinstvenoj osobi – monarhu. Dakle, u ličnosti monarha nalazi se kolektivni suverenitet sastavljen od pojedinačnih suvereniteta članova društvene zajednice. Međutim, Ruso, koji takođe govori o kolektivnom suverenitetu koji se mora jedinstveno ispoljavati, ne nalazi tu ličnost u monarhu već „u kolektivnoj ličnosti tela građana uzetih u celini”. Dakle, svaki pojedinac se „predaje svima, delujući istovremeno i kao član celine da bi u sebe primio sve ostale”. Kod Rusoa je, kao i kod teoretičara monarhije, suverenitet nedeljiv i neotuđiv, te ne može biti delegiran. Jednom delegirana vlast više ne postoji kao opšta, već kao pojedinačna volja.
Imajući u vidu ovakvu konstrukciju suvereniteta kao opšte volje, koja je zapravo sinonim za naciju, postavilo se pitanje kako može nacija da vrši funkciju suvereniteta na način ovako shvaćenog značenja suvereniteta. Neslaganja među ustavotvorcima, kao i iznuđene i komplikovane procedure donošenja odluka u Nacionalnoj skupštini, potpomogli su uvođenju diktature 1793. godine. Sledeći Rusoovu teoriju o „opštoj volji” i suverenitetu koji pripada naciji, koja opet može da izražava taj suverenitet samo kao jedno jedinstveno kolektivno telo, postavljen je teoretski osnov za organizaciju društva koja je u istoriji ostala upamćena kao vreme „Terora”. Diktatura je razotkrila tiraniju inherentnu svakom pojmu političkog voluntarizma. Teorija o kolektivnoj slobodi pretvorila se u praksu despotizma. Nužno je apsolutno razdvojiti državu od građanskog društva i povući granice u odnosu na privatnu sferu čovekovog života, koja mora da ostane izvan domašaja svake vlasti. Ustanovljavanje modernih pojmova države i društva, njihovo razlikovanje, kao i insistiranje liberala na njihovoj nužnoj razdvojenosti, predstavljali su istorijski odgovor na iskustvo „Terora”.